HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN: “ÁC MỘNG CỦA DỊCH GIẢ LÀ… HẢI SẢN!”

“Hành trình dài nhất chúng ta sẽ cùng đi qua ko phải là hành trình Hai vạn dặm dưới biển, mà là hành trình ngược về 150 năm” - Dịch giả Nhật Phi.

Đó là hành trình ngược thời gian, tìm hiểu những vấn đề của Jules Verne từ thời điểm đó - mà theo dịch giả - “có những khái niệm đã kịp c.h.ế.t trước khi đến được nước ta để được bản địa hóa. Nỗi ác mộng của tất cả mọi dịch giả cuốn này, trên tất cả mọi ngôn ngữ là… hải sản”. Theo dịch giả, với HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN, Jules Verne đã “ứng dụng linh hoạt các cách gọi tên tôm, cá, san hô…, có lúc dùng danh pháp khoa học, thứ có tỉ lệ rất cao đã lỗi thời và vốn dĩ cũng không có sẵn từ tiếng Việt tương đương”. 

Độ khó còn tăng lên khi “có lúc tác giả dùng tiếng Pháp pha vào, nửa đầu tiếng Latin, nửa sau lại là một phiên bản tiếng Pháp lửng lơ nào đó”. Và để cố gắng dịch sát nghĩa nhất, dịch giả tìm cách tra cứu những gì có thể, đối chiếu cả bản tiếng Anh, tiếng Pháp để tìm từ: “một số ít là từ tương đương trong tiếng Việt, như cá bàng chài, cá mú vẹt… đối chiếu một vài bản tiếng Anh, có bản đúng con này, có bản đúng con kia. Từ bản tiếng Anh, phải tra về danh pháp, rồi kiểm tra lại xem con đó có sống ở vùng đó không. Tuyệt vọng lắm thì tra từ danh pháp, qua tiếng Latin, tìm từ nguyên - với san hô, tôi phải dùng cách này, thậm chí đôi khi phải đặt từ mới, dựa trên ý nghĩa danh pháp.” - dịch giả chia sẻ về những khó khăn trong việc chuyển ngữ cuốn sách tưởng chừng đã quá quen thuộc này. 

“Có những lúc, tôi đang dịch kể chuyện trơn tru, tới đoạn ngài tiến sĩ bắt đầu ‘mở máy’ kể tên cá là muốn ‘lật bàn’ (cười). Tra ra, đặt từ được thì cũng vui đấy, nhưng với tư cách dịch giả văn học thì không sướng, không được múa chữ mà phải tra cứu”. 

Phiên bản HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN của Huy Hoang Bookstore, dịch bởi dịch giả Nhật Phi là một trong những bản đầy đủ nhất tới thời điểm hiện tại (bản của cụ Đỗ Ca Sơn trước đây là lược dịch). 

Chia sẻ về quan điểm trong dịch thuật, Nhật Phi đứng từ cả góc độ của dịch giả và tác giả văn học. Anh thường quan tâm nhất tới không khí và hiệu ứng, từ sự nhạy cảm của dịch giả để quyết định lựa chọn văn phong, từ ngữ, nhìn về tổng thể thay vì chỉ đánh giá bản dịch qua một số từ ngữ riêng lẻ. “Cảm nhận của tôi thì có thể gói gọn bằng mấy chữ: ‘5 ngày và hơn 3000 chữ’, còn cụ Lê Anh Đỗ Ca Sơn thì chia sẻ thế này: ‘Những nhận xét sơ bộ cho phép chúng tôi có cái nhìn tổng quát về động vật và thực vật của Địa Trung Hải”. Đôi khi mình nghĩ, cá này cá kia, ốc hương, ốc vặn… cũng không có ý nghĩa gì nhiều với độc giả, có những điều chỉ có dịch giả biết, ai OCD thì cố gắng làm cho chuẩn nhất có thể”.

"I spend hours, even days, on some words, some paragraphs that you may pass by really quick or even skip altogether. It's not about you the readers, not about them the publishers, not even about him or her the author, it's about me the translator, really. That's the work ethics I believe in." - Khi được hỏi về “cơn ác mộng” rất riêng tư của dịch giả này, Nhật Phi chia sẻ: “Tôi dành nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để trăn trở với một vài con chữ, vài đoạn văn mà bạn có thể sẽ lướt qua rất nhanh, hay bỏ qua. Đó không phải vấn đề của các bạn - những độc giả hay các nhà xuất bản, cũng không phải của tác giả, mà hoàn toàn là niềm riêng của dịch giả - vì đạo đức làm nghề mà tôi tin tưởng”. 

HAI VẠN DẶM DƯỚI ĐÁY BIỂN là tựa sách không xa lạ với độc giả, nhưng những câu chuyện về dịch thuật, về hành trình chuyển ngữ để đưa một tác phẩm quen thuộc về với độc giả Việt Nam đầy đủ nhất vẫn thể hiện nỗ lực của dịch giả và nhà sách. Và chúng tôi tin rằng, câu chuyện này cần được lan tỏa rộng rãi tới các độc giả. 

Cuốn HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN - bản dịch của Nhật Phi cho Huy Hoang Bookstore 656 trang là ấn bản mới nhất và được cho là đầy đủ nhất, giới thiệu tới độc giả năm 2025 vừa qua.

Tác phẩm chính là một cuốn “bách khoa toàn thư về đại dương”, một bản giao hưởng hùng tráng về trí tuệ con người, sức mạnh khoa học và triết lý nhân sinh, một kiệt tác vượt thời gian đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà khoa học và nhà thám hiểm có tầm ảnh hưởng khắp thế giới. Tiến sĩ Robert D. Ballard – người tìm ra xác tàu Titanic – từng thừa nhận rằng đây là cuốn sách gối đầu giường của ông thuở niên thiếu; còn Jacques Cousteau, nhà hàng hải lừng danh, gọi tác phẩm này là “kinh thánh trên tàu”.

Với HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN, Jules Verne không chỉ đơn thuần viết một câu chuyện phiêu lưu, ông còn kiến tạo cả tương lai bằng ngôn từ, khơi dậy niềm say mê khám phá và khát vọng chinh phục bất tận của nhân loại. 

Hãy cùng chúng tôi bước vào hành trình ngược về 150 năm, đi xa HAI VẠN DẶM DƯỚI BIỂN để khám phá thế giới ấy!

Tranh vẽ vui của dịch giả, mô tả quá trình trăn trở dịch sách: “Có những lúc, tôi đang dịch kể chuyện trơn tru, tới đoạn ngài tiến sĩ bắt đầu ‘mở máy’ kể tên cá là muốn lật bàn".